حجم عظیم ویروس ها، کرم ها، ایرادات نرم افزارها و تهدیدهای ناشی از آنها، نرم افزارهای ضدویروس را تبدیل به یکی از ابزارهای لازم برای همه کامپیوترها نموده است. در صورت آلوده شدن یک کامپیوتر به ویروس بسته به نوع آن ممکن است مصائب مختلفی برای سیستم کامپیوتری بوجود آید که در پاره ای موارد جبران آن ها هزینه های زیادی را تحمیل می کند. آسیب های بعضی از ویروس ها به گونه ای است که آثار سوء آن ها را به هیچ وجه نمی توان از بین برد. مستقل از نوع ویروسی که باید با آن مقابله شود نیاز به برنامه های ضد ویروس همواره وجود دارد و در شرایطی که محصولات ضد ویروس متنوعی تولید شده اند، انتخاب نرم افزار مناسب دغدغه کاربران می باشد.

این مقاله ضمن معرفی انواع ویروس ها، نحوه عمل کرد برنامه های ضدویروس و انواع ویروس هایی که ضدویروس ها شناسایی و پاکسازی می کنند را معرفی می کند. همچنین اطلاعاتی که برای انتخاب ابزار مناسب لازم است بیان شده و تعدادی از برنامه های ضد ویروس با هم مقایسه خواهند شد.

ویروس چیست؟

ویروس های کامپیوتری برنامه هایی هستند که مشابه ویروس های بیولوژیک گسترش یافته و پس از وارد شدن به کامپیوتر اقدامات غیرمنتظره ای را انجام می دهند. با وجودی که همه ویروس ها خطرناک نیستند، ولی بسیاری از آنها با هدف تخریب انواع مشخصی از فایل ها، برنامه های کاربردی و یا سیستم های عامل نوشته شده اند.

ویروس ها هم مشابه همه برنامه های دیگر از منابع سیستم مانند حافظه و فضای دیسک سخت، توان پردازنده مرکزی و سایر منابع بهره می گیرند و می توانند اعمال خطرناکی را انجام دهند به عنوان مثال فایل های روی دیسک را پاک کرده و یا کل دیسک سخت را فرمت کنند. همچنین یک ویروس می تواند مجوز دسترسی به دستگاه را از طریق شبکه و بدون احراز هویت فراهم آورد.

برای اولین بار در سال ۱۹۸۴ واژه «ویروس» در این معنا توسط فرد کوهن در متون آکادمیک مورد استفاده قرار گرفت. د‍ر این مقاله که «آزمایشاتی با ویروس های کامپیوتری» نام داشت نویسنده دسته ای خاص از برنامه ها را ویروس نامیده و این نام گذاری را به لئونارد آدلمن نسبت داده است. البته قبل از این زمان ویروس ها در متن داستان های عملی و تخیلی ظاهر شده بودند.

انواع ویروس

انواع ویروس های رایج را می توان به دسته های زیر تقسیم بندی نمود:

boot sector :

boot sector اولین Sector بر روی فلاپی و یا دیسک سخت کامپیوتر است. در این قطاع کدهای اجرایی ذخیره شده اند که فعالیت کامپیوتر با استفاده از آنها انجام می شود. با توجه به اینکه در هر بار بالا آمدن کامپیوتر Boot sector مورد ارجاع قرار می گیرد، و با هر بار تغییر پیکربندی کامپیوتر محتوای boot sector هم مجددا نوشته می شود، لذا این قطاع مکانی بسیار آسیب پذیر در برابر حملات ویروس ها می باشد.

این نوع ویروس ها از طریق فلاپی هایی که قطاع boot آلوده دارند انتشار می یابند. Boot sector دیسک سخت کامپیوتری که آلوده شود توسط ویروس آلوده شده و هر بار که کامپیوتر روشن می شود، ویروس خود را در حافظه بار کرده و منتظر فرصتی برای آلوده کردن فلاپی ها می ماند تا بتواند خود را منتشر کرده و دستگاه های دیگری را نیز آلوده نماید. این گونه ویروس ها می توانند به گونه ای عمل کنند که تا زمانی که دستگاه آلوده است امکان boot کردن کامپیوتر از روی دیسک سخت از بین برود.

این ویروس ها بعد از نوشتن بر روی متن اصلی boot سعی می کنند کد اصلی را به قطاعی دیگر بر روی دیسک منتقل کرده و آن قطاع را به عنوان یک قطاع خراب (Bad Sector) علامت گذاری می کند.

Macro viruses:

این نوع ویروس ها مستقیما برنامه ها را آلوده نمی کنند. هدف این دسته از ویروس ها فایل های تولید شده توسط برنامه هایی است که از زبان های برنامه نویسی ماکرویی مانند مستندات Exel یا Word استفاده می کنند. ویروس های ماکرو از طریق دیسک ها، شبکه و یا فایل های پیوست شده با نامه های الکترونیکی قابل گسترش می باشد.

ویروس تنها در هنگامی امکان فعال شدن را دارد که فایل آلوده باز شود، در این صورت ویروس شروع به گسترش خود در کامپیوتر نموده و سایر فایل های موجود را نیز آلوده می نماید. انتقال این فایل ها به کامپیوتر های دیگر و یا اشتراک فایل بین دستگاه های مختلف باعث گسترش آلودگی به این ویروس ها می شود.

File infecting viruses:

فایل های اجرایی (فایل های با پسوند .exe و .com) را آلوده نموده و همزمان با اجرای این برنامه ها خود را در حافظه دستگاه بار نموده و شروع به گسترش خود و آلوده کردن سایر فایل های اجرایی سیستم می نمایند. بعضی از نمونه های این ویروس ها متن مورد نظر خود را به جای متن فایل اجرایی قرار می دهند.

ویروس های چندریخت(Polymorphic):

این ویروس ها در هر فایل آلوده به شکلی ظاهر می شوند. با توجه به اینکه از الگوریتم های کدگذاری استفاده کرده و ردپای خود را پاک می کنند، آشکارسازی و تشخیص این گونه ویروس ها دشوار است.

ویروس های مخفی:

این ویروس ها سعی می کنند خود را از سیستم عامل و نرم افزارهای ضدویروس مخفی نگه دارند. برای این کار ویروس در حافظه مقیم شده و حائل دسترسی به سیستم عامل می شود. در این صورت ویروس کلیه درخواست هایی که نرم افزار ضدویروس به سیستم عامل می دهد را دریافت می کند. به این ترتیب نرم افزارهای ضدویروس هم فریب خورده و این تصور به وجود می آید که هیچ ویروسی در کامپیوتر وجود ندارد. این ویروس ها کاربر را هم فریب داده و استفاده از حافظه را به صورت مخفیانه انجام می دهند.

ویروس های چندبخشی

رایج ترین انواع این ویروس ها ترکیبی از ویروس های boot sector و file infecting می باشد. ترکیب انواع دیگر ویروس ها هم امکان پذیر است.

سایر برنامه های مختل کننده امنیت

برخی از محققین اسب تروا(Trojan)، کرم ها و بمب های منطقی را در دسته ویروس ها قرار نمی دهند ولی واقعیت این است که این برنامه ها هم بسیار خطرناک بوده و می توانند خساراتی جدی به سیستم های کامپیوتری وارد نمایند.

اسب های تروا تظاهر می کنند که کاری خاص را انجام می دهند ولی در عمل برای هدف دیگری ساخته شده اند، به عنوان مثال برنامه ای که وانمود می کند که یک بازی است ولی در واقع اجازه دسترسی از راه دور یک کاربر به کامپیوتر را فراهم می آورد.

کرم ها برنامه هایی هستند که مشابه ویروس ها توان تکثیر کردن خود را دارند، ولی برعکس آنها برای گسترش خود نیاز به برنامه هایی دیگر ندارند تا آنها را آلوده کرده و تحت عنوان فایل های آلوده اقدام به انتقال و آلوده کردن دستگاه های دیگر نمایند. کرم ها معمولا از نقاط آسیب پذیر برنامه های e-mail برای توزیع سریع و وسیع خود استفاده می نمایند.

بمب های منطقی برنامه هایی هستند که در زمان هایی از قبل تعیین شده؛ مثلا یک روز خاص؛ اعمالی غیر منتظره انجام می دهند. این برنامه ها فایل های دیگر را آلوده نکرده و خود را گسترش نمی دهند.

علی رغم تنوع انواع برنامه های مخرب، برنامه های قوی ضد ویروس می توانند نسخه های مختلف آنها را شناسایی و از بین ببرند.

ویروس‌ها چطور کار می‌کنند؟

 ویروس چیست؟

یک ویروس کامپیوتر، برنامه قابل اجرایی است که می‌تواند برنامه‌های دیگر کامپیوتر را با تغییر دادن و گنجاندن یک کپی از خودش، آلوده کند.

همانگونه که افراد در تماس با یکدیگر می‌توانند سرماخوردگی را منتقل کنند، یک ویروس کامپیوتری هم می‌تواند در تماس با برنامه‌های دیگر آنها را "آلوده" کند. با آلوده شدن برنامه‌ها، ویروس می‌تواند از طریق شبکه بر روی تمام کامپیوترها پخش شود و هر دستگاهی را که قادر به دفاع و حفاظت از خود نباشد، آلوده نماید.

طی دهه گذشته تعداد ویروس‌ها رو به افزایش و ماهیت آنها در حال تکامل است. قبل از این، یک برنامه ضد ویروس قدیمی و بسیار ابتدایی در کامپیوتر کافی بود تا CDها یا فلاپی‌ها را اسکن کند. اما حالا شما به برنامه‌های ضد ویروس فعال نیاز دارید که دائماً در حال اجرا باشند و هر فایلی را که دانلود یا اجرا می‌کنید، کنترل نمایند.

ویروس‌ها چگونه کار می کنند؟

با وجود این که ده‌ها هزار نوع ویروس وجود دارد اما هر روزه شاهد کشف ویروس‌های جدید هستیم. در واقع ارائه یک توضیح عامیانه و کلی در مورد نحوه کار ویروس‌ها دشوار است؛ چرا که تمام ویروس‌ها در نحوه آلوده کردن و نحوه گسترش یافتن، متفاوتند. درعوض، ما طبقه‌بندی‌های گسترده‌ای را ارائه می‌دهیم که معمولاً در تعریف انواع مختلف ویروس به کار می‌روند.

ویروس‌های فایل (ویروس‌های انگلی)

ویروس‌های فایل، تکه کدهایی هستند که خود را به فایل‌های اجرایی، فایل‌های درایور یا فایل‌های فشرده متصل می‌کنند و زمانیکه برنامه میزبان اجرامی‌گردد، فعال می‌شوند. پس از فعال شدن، ویروس با چسباندن خود به برنامه‌های موجود دیگر در سیستم گسترش می‌یابد و پخش می‌شود و همچنین کارهای بدخواهانه ای را انجام می‌دهد که برای آن برنامه ریزی شده است. اکثر ویروس‌های فایل با لود کردن خودشان در حافظه سیستم و جستجوی برنامه‌های دیگر موجود در هارد دیسک، گسترش می‌یابند. اگر برنامه‌ای را بیابند، کد برنامه را به گونه‌ای تغییر می‌دهند که در صورت اجرای مجدد آن برنامه، ویروس فعال شود. این کار بارها و بارها تکرار می‌شود تا جائیکه ویروس‌ها در سراسر سیستم و احتمالاً در سیستم‌های دیگری که در ارتباط با این برنامه آلوده هستند، منتشر شوند.

ویروس‌های بخش راه انداز

ویروس بخش راه انداز (یا boot sector virus)، بخش راه انداز یک دیسک سخت را تحت تاثیر قرار می‌دهد که در واقع یک بخش بسیار حیاتی و مهم است. بخش راه انداز جایی است که تمام اطلاعات مربوط به درایو در آنجا ذخیره می‌شود و همچنین برنامه‌ای که امکان راه اندازی سیستم عامل را فراهم می‌سازد. این ویروس با قرار دادن کد خود در بخش راه انداز، در واقع کاری می‌کند که در هر بار راه اندازی در حافظه لود شود. ویروس راه انداز به فایل‌ها کاری ندارد، اما در عوض، دیسک‌هایی را هدف قرار می‌دهد که شامل این گونه فایل‌هاست. شاید همین مسئله باعث نابودی آنها می‌شود. طی روزهایی که برنامه‌ها در فلاپی‌ها به این طرف و آن طرف برده می‌شوند، ویروس‌های بخش راه انداز همانند آتش شعله ور منتشر می‌گردند. بهرحال، با تحولی که در CD-ROM به وجود آمد، آلوده شدن داده‌های از پیش نوشته شده در یک CD غیر ممکن گردیده است. و نهایتاً جلوی انتشار این ویروس‌ها گرفته شد.

گرچه ویروس‌های راه انداز هنوز هم وجود دارند، اما به ندرت با نرم افزارهای بدخواه عصر جدید مقایسه می‌شوند. از دیگر دلایل متداول نبودن این ویروس‌ها، این است که سیستم عامل‌های امروزی از بخش راه انداز محافظت می‌کنند، به همین دلیل است که توسعه و پیشرفت سیستم عامل ها کار دشواری است. Polyboot.B و AntiEXE نمونه‌هایی از ویروس‌های راه انداز هستند.

ویروس‌های چند بخشی

ویروس‌های چند بخشی (یا multipartite)، ترکیبی از ویروس‌های بخش راه انداز و ویروس‌های فایل هستند. این ویروس‌ها از طریق رسانه‌های آلوده وارد می‌شوند و در حافظه مستقر می‌گردند. سپس به بخش راه انداز درایو سخت می‌روند. این ویروس در آنجا فایل‌های اجرایی موجود در درایو سخت را آلوده می‌کند و در سراسر سیستم منتشر می‌گردد. امروزه عملاً تعداد ویروس‌های چند بخشی زیاد نیست. اما این ویروس‌ها در اوج شکوفایی خود، به واسطه توانایی شان در ترکیب تکنیک‌های آلوده مختلف، مشکلات اساسی را به وجود آوردند.از جمله ویروس‌های معروف چند بخشی می توان از Ywinz نام برد.

ویروس‌های ماکرو

ویروس‌های ماکرو فایل‌هایی را آلوده می کنند که با استفاده از برنامه‌های کاربردی و یا برنامه‌های اصلی شامل ماکرو، ایجاد می‌شوند. این برنامه‌ها شامل اسناد Microsoft Office همچون اسناد Word، صفحه گسترده‌های Excel، فایلهای Power Point، بانک‌های اطلاعاتی Access و فایل‌های برنامه کاربردی همچون AmiPro، Corel Draw و غیره هستند.

از آنجائی که ویروس‌های ماکرو به زبان برنامه کاربردی نوشته می‌شوند و نه به زبان سیستم عامل، در نتیجه platform – independent هستند (یعنی وابسته به سیستم عامل نیستند) و می‌توانند تا زمانی که برنامه کاربردی مورد نیاز را اجرا می‌کنند در ویندوز، مکینتاش و هر سیستم عامل دیگری منتشر شوند. با افزایش توانایی ماکرو در برنامه‌های کاربردی، و احتمال انتشار آلودگی‌ها در سراسر شبکه، این ویروس‌ها تهدیداتی جدی به شمار می‌آیند. اولین ویروس مایکرو در ارتباط با Microsoft Word نوشته شد و در آگوست 1995 کشف گردید. امروزه، هزاران ویروس ماکرو وجود دارند که از نمونه‌های آن می‌توان به Melissa.A، Relax و Bablas اشاره کرد.

ویروس‌های شبکه

این نوع ویروس می‌تواند به سرعت در سراسر یک Local Area Network (LAN) یا حتی سراسر اینترنت منتشر شود. این ویروس معمولاً، از طریق منابع مشترک، همچون درایوهای مشترک و فولدرهای مشترک تکثیر می‌گردد. زمانیکه این ویروس سیستم جدید را آلوده می‌کند، با جستجوی شبکه برای یافتن سیستم‌های آسیب پذیر دیگر، اهداف بالقوه را جستجو می‌نماید. زمانیکه سیستم آسیب پذیر جدید یافته شد، ویروس شبکه، سیستم دیگر را آلوده می‌کند و بنابراین در سراسر شبکه گسترش می‌یابد. از معروف‌ترین ویروس‌های شبکه می‌توان به Nimda و SQL Slammer اشاره کرد.

ویروس‌های ایمیل

یک ویروس ایمیل می‌تواند فرمی از یک ویروس ماکرو باشد که خود را در تمام تماس‌های موجود در کتابچه آدرس  ایمیل میزبان منتشر می‌سازد. اگر هر یک از دریافت کنندگان ایمیل ضمیمه ایمیل آلوده را باز کنند. این ویروس در تماس‌های کتابچه آدرس میزبان جدید پخش می‌شود و سپس تا آنجا پیش می‌رود که خود را به تمام آن تماس‌ها ارسال می‌داد. امروزه، ویروس‌های ایمیل می‌توانند میزبان‌ها را آلوده کنند. حتی اگر ایمیل آلوده در سرویس گیرنده نامه از قبل به نمایش در بیاید. یکی از مخرب‌ترین و متداول ترین نوع ویروس‌های ایمیل، ویروس LOVE YOU است.

ویروس‌ها می‌توانند به روش‌های مختلف کامپیوتر شما را آلوده کنند یا به صورت غیر فعال در آن باقی بمانند. به هر حال، چه فعال باشند و چه غیر فعال، وجود ویروس در سیستم شما خطرناک است و باید سریعاً با آن برخورد کنید.

در قسمت دوم این مقاله به معرفی سایر نرم‌افزارهای بدخواه می‌پردازیم از قبیل تروجان‌ها، کرم‌‌ها و....

منبع: ماهنامه رایانه